Jowisz to piąta planeta od Słońca i jednocześnie największa planeta Układu Słonecznego. Ten ogromny gazowy olbrzym jest ponad 11 razy większy od Ziemi i ma masę przekraczającą masę wszystkich pozostałych planet razem wziętych. Należy do grupy tzw. gazowych gigantów, do których zaliczają się także Saturn, Uran i Neptun.
Jowisz od wieków fascynuje obserwatorów nieba. Nawet przez niewielki teleskop można dostrzec charakterystyczne pasy chmur oraz jego największe księżyce.
Najważniejsze dane o Jowiszu
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| Średnia odległość od Słońca | 778,5 mln km (5,2 AU) |
| Okres obiegu Jowisza wokół Słońca | 11,86 roku |
| Okres obrotu wokół własnej osi | ok. 9 h 55 min |
| Średnica równikowa | 142 984 km |
| Masa (Ziemia = 1) | 317,8 |
| Objętość (Ziemia = 1) | ponad 1300 |
| Średnia gęstość | 1,33 g/cm³ |
| Średnia prędkość orbitalna | 13,07 km/s |
| Liczba znanych księżyców | ponad 90 |
Gazowy olbrzym
Jowisz jest ogromną kulą gazu zbudowaną głównie z wodoru i helu – pierwiastków, z których powstają także gwiazdy. Planeta nie ma stałej powierzchni w takim sensie jak Ziemia czy Mars. Wraz z zagłębianiem się w jej atmosferę ciśnienie i temperatura rosną, aż gaz przechodzi w stan ciekły.
W głębi planety prawdopodobnie znajduje się niewielkie skaliste jądro, otoczone warstwą ciekłego metalicznego wodoru. To właśnie tam powstaje bardzo silne pole magnetyczne Jowisza, jedno z najpotężniejszych w całym Układzie Słonecznym.
Szybko wirująca planeta
Jowisz obraca się wokół własnej osi bardzo szybko – pełny obrót trwa niecałe 10 godzin. Tak szybka rotacja powoduje, że planeta jest wyraźnie spłaszczona na biegunach, a w rejonie równika nieco wybrzuszona.
Ruch obrotowy wpływa także na atmosferę planety. Silne prądy konwekcyjne oraz szybka rotacja tworzą potężne pasy chmur, które rozciągają się równolegle do równika planety.
Wiatry w atmosferze Jowisza mogą osiągać prędkości nawet ponad 500 km/h.
Wielka Czerwona Plama
Jedną z najbardziej charakterystycznych cech Jowisza jest Wielka Czerwona Plama – ogromny wir atmosferyczny przypominający potężny huragan.
- jego średnica jest większa niż średnica Ziemi,
- istnieje od co najmniej 300 lat,
- jest to jeden z największych znanych cyklonów w Układzie Słonecznym.
Wielka Czerwona Plama powstaje w wyniku zderzania się różnych prądów atmosferycznych w gęstej atmosferze planety.
Księżyce Jowisza
Jowisz posiada bardzo rozbudowany system księżyców. Obecnie znamy ponad 90 naturalnych satelitów tej planety.
Cztery z nich są szczególnie ważne – to tzw. księżyce galileuszowe, odkryte w 1610 roku przez Galileusza. Były to pierwsze obiekty kosmiczne odkryte przy użyciu teleskopu.
Są to:
- Io – niezwykle aktywny wulkanicznie księżyc
- Europa – prawdopodobnie posiada ocean ciekłej wody pod lodową skorupą
- Ganimedes – największy księżyc w całym Układzie Słonecznym
- Callisto – silnie pokryty kraterami, przypominający powierzchnią Księżyc
Ganimedes jest tak duży, że przewyższa rozmiarami planetę Merkury.
Zderzenie z kometą Shoemaker–Levy 9
Jednym z najbardziej spektakularnych wydarzeń w historii badań Układu Słonecznego było zderzenie komety Shoemaker–Levy 9 z Jowiszem w lipcu 1994 roku.
Kometa została wcześniej rozerwana przez potężną grawitację planety na wiele fragmentów. Kolejne odłamki wpadły w atmosferę Jowisza z prędkością około 60 km/s.
Podczas zderzenia:
- powstały ogromne eksplozje,
- materia została wyrzucona na tysiące kilometrów ponad chmury planety,
- na powierzchni atmosfery pojawiły się ciemne plamy większe od Ziemi.
Łącznie obserwowano ponad 20 uderzeń, które pozostawiły wyraźne ślady widoczne nawet przez teleskopy amatorskie.
Najpotężniejsza planeta Układu Słonecznego
Jowisz odgrywa ogromną rolę w dynamice całego Układu Słonecznego. Jego potężna grawitacja wpływa na ruch wielu planetoid i komet. Często mówi się, że działa jak kosmiczna tarcza, przechwytując lub odchylając część obiektów, które mogłyby zagrozić planetom wewnętrznym.
Dzięki swojej ogromnej masie i rozbudowanemu systemowi księżyców Jowisz jest jednym z najważniejszych obiektów badań planetologicznych. Wiele współczesnych misji kosmicznych – takich jak Juno czy planowana europejska misja JUICE – ma na celu dokładniejsze poznanie tej niezwykłej planety i jej księżyców.